Wie is Ben Manusama?
Ben Manusama werd geboren in 1957 in Delft en groeide op in Ridderkerk. Hij omschrijft zichzelf als beeldend kunstenaar, performer en bescheiden activist — een drievoudige identiteit die zijn gehele praktijk samenvat. Zijn roots liggen op het Molukse eiland Nusalaut: zijn vader, Dick Manusama, behoorde tot een groep van 67 verstekelingen die op 21 maart 1951 met het eerste Molukse transportschip, de Kota Inten, in Rotterdam aanmeerden. Deze mannen, leden van de Polisi Istemewa/Negara (een politie-eenheid van het KNIL), kwamen via doorgangskamp Schattenberg in Westerbork terecht in het dijkdorp Slikkerveer, in het latere Kamp Q.
Zijn vader ontmoette daar zijn Nederlandse moeder, Annie Krijgsman uit Ridderkerk — een ontmoeting met een bijzonder toeval: het dorp van zijn vader op Nusalaut heet Kakerisa, wat eveneens ‘krijgsman’ betekent. Door hun huwelijk in 1953 verloor zijn moeder haar Nederlandse nationaliteit en werd, net als haar Molukse echtgenoot, stateloos. Ben beschouwt zijn moeder daarmee als volwaardig lid van de eerste generatie Molukkers, omdat ook zij grote offers heeft moeten brengen.
Ben Manusama is daarmee een van de eerste biculturele Molukkers in Nederland — opgegroeid met de gelaagde erfenis van de Molukse gemeenschap in Slikkerveer, temidden van de zwaar beladen naoorlogse Moluks-Nederlandse geschiedenis. Die geschiedenis — de gewelddadige dekolonisatie van Indonesië, het onvrijwillige en lange verblijf van Molukkers in Nederland, en de treinkapingen van de jaren zeventig — vormt de voedingsbodem voor vrijwel al zijn werk. Zoals galeriehouder en historicus Victor Laurentius het formuleert: ‘Als Molukker voelt Ben Manusama zich een gevangene van een ingewikkeld historisch proces. Zijn manier om daarmee te dealen is door kunst te maken.’
Ben volgde een opleiding voor tekenleraar aan de experimentele NLO (Nieuwe Leraren Opleiding) in Delft en studeerde vervolgens aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU). Aanvullend volgde hij een opleiding Ontwikkelingsgericht Coaching. Zijn professionele leven kent een dubbel spoor: naast zijn kunstenaarschap werkte hij als tekenleraar, creatief therapeut in de verslavingszorg in Amsterdam, en vanaf 1995 als opleidingsdocent vaktherapie, kunst, creativiteit en diversiteit aan de Christelijke Hogeschool in Ede. Hij woont en werkt in Ede, met een atelier in Arnhem. Sinds 1981 is hij actief als zelfstandig beeldend kunstenaar.
Wat voor werk maakt hij?
Schilderen als taal en getuigenis
De kern van Ben Manusama’s praktijk is het schilderen — en dan met name figuratief, figuraal werk in olieverf. Hij werkt pasteus en dik, maar ook soms dun en transparant als een aquarel, afhankelijk van wat het onderwerp vraagt. Schilderen is voor hem geen esthetisch project maar een existentieel one: ‘één van de talen waarin hij zijn bestaan ordent en vormgeeft’. Zijn werk vertrekt altijd vanuit een concrete aanleiding — een nieuwsbericht, een observatie, iets uit zijn eigen leven, zijn kinderen of kleinkinderen, zijn omgeving.
Stilistisch onderscheidt zijn werk zich door een onconventioneel gebruik van diverse verfsoorten en een verrassend kleurgebruik. Critici en galeriehouders wijzen op verwantschap met Marlene Dumas en Luc Tuymans — iets wat Ben zelf relativeert: hij schildert parallel aan hun generatie, maar noemt hen niet zijn inspiratoren. Zijn eigen bronnen liggen bij Gerhard Richter, Piet Mondriaan, David Hockney, Lucian Freud en Edvard Munch. Zijn werk vertoont tevens echo’s van de Amerikaanse popart uit de jaren vijftig en zestig, maar keert onmiddellijk terug naar het heden.
Antihelden, local heroes en het vergeten nieuws
Een kenmerkend thematisch motief in zijn werk is de focus op antihelden en local heroes: mensen die het ‘net niet gehaald hebben’, die buiten de schijnwerpers van het wereldnieuws opereren, maar wier verhalen er wel degelijk toe doen. Zoals galerie Judy Straten het samenvatte: hij verbeeldt ‘zondaars en heiligen, soapies en anoniemen, en daarmee het ongekozen menselijk tekort.’ Zijn schilderijen zijn niet alleen commentaar op de inhoud van het nieuws, maar ook op de beeldcultuur zelf — de wijze waarop media en massacultuur beelden produceren en consumeren. Hij vertrekt daarvoor regelmatig vanuit een snapshot of Polaroid-achtige foto, om die naar een duurzamer, geschilderd niveau te tillen.
De Molukse geschiedenis als voortdurende bron
Veel van zijn werk is direct geworteld in de Molukse geschiedenis en het dekolonisatievraagstuk. Zijn meest spraakmakende project is de tentoonstelling Unfinished Business (Victor Laurentius Gallery, Den Haag, 2017), opgebouwd rondom de treinkapingen van de jaren zeventig. Met krachtige, grimmige schilderijen en potloodtekeningen maakte hij de traumatische geschiedenis van de Molukse acties bespreekbaar voor een breed publiek. Centraal staat het indrukwekkende schilderij Place you’ve left behind / Hormaté kepada Hansina Uktolseja — een eerbetoon aan de Molukse vrouw die bij het beëindigen van de gijzeling bij De Punt werd doodgeschoten. Dit werk werd aangekocht door de Stichting Droom en Daad voor de vaste collectie van FENIX, Museum of Migration in Rotterdam.
Zijn werk ademt altijd de erfenis van zijn familiegeschiedenis: ‘Mijn werk heeft altijd echo’s van mijn familieverhaal, het verhaal van de budjang-budjang in Schattenberg, Slikkerveer en Kinderdijk.’
Sociaal-maatschappelijke tentoonstellingen en collectief werk
Naast zijn solowerk zoekt Ben Manusama nadrukkelijk ook het maatschappelijk geëngageerde groepsverband op. Hij nam deel aan tentoonstellingen zoals Nasty Woman (over gender en onderdrukking), Art is a Shelter/Rumah (2019, kunst als schuilplaats, Odapark Venray) en de groepsexpositie Moederland — Kunst, identiteit en dekolonisatie (2022, Kruisruimte Eindhoven en Pulchri Den Haag) met Indisch-Molukse kunstenaars. Ook participeerde hij in de wisselexpositie IKAT (verweven) in Nationaal Museum Sophiahof/Moluks Historisch Museum Den Haag (2021), gewijd aan Molukse cultuur en identiteit.
Performer, spreker en activist
Naast zijn beeldende praktijk treedt Ben op als performer en publiek spreker. Hij verzorgt lezingen en presentaties over beeldende kunst, identiteit en dekolonisatie, en brengt soms ook een programma met verhalen en muziek. In die rol is hij een bescheiden maar vasthoudende stem in het maatschappelijke debat over de erkenning van de Molukse geschiedenis in Nederland. Hij was te zien in de NPO-vierdelige documentairereeks De Molukkers in Nederland — 70 jaar op weg naar huis (Koen Verbraak, 2021) en in het MAX-programma Sterren op het Doek (2022). Eerder werkte hij mee aan de korte film Indisch Echo voor de VPRO (1995).
Ben Manusama is een kunstenaar voor wie schilderen en getuigen onlosmakelijk verbonden zijn. Als nakomeling van de eerste generatie Molukkers in Nederland draagt hij een zwaar maar vruchtbaar verleden met zich mee — en maakt dat zichtbaar in werk dat tegelijk persoonlijk, politiek en universeel is. Zijn schilderijen zijn geen decoratie maar een voortdurend gesprek met de geschiedenis, met het heden en met het nog onafgemaakte: Unfinished Business.
≈¦≈