Digitale archieven en het Philippus Corts Fonds

Digitale Archieven Nederlands-Indië: Corts Foundation, DASA, Senshi Sōsho & VOC

Het belang van digitalisering: van kwetsbaar papier naar blijvend geheugen.
Wereldwijd gaan jaarlijks duizenden historische documenten onherroepelijk verloren door verval, rampen of simpelweg gebrek aan middelen. Wat verdwijnt, verdwijnt voor altijd.

Inhoudsopgave

1. Inleiding

Digitalisering in zijn algemeenheid

Archieven zijn het geheugen van de samenleving. In bibliotheken en depots wereldwijd liggen miljoenen documenten opgeslagen: handgeschreven brieven, dagboeken, diplomatieke correspondentie, foto’s en kaarten. Ze vertellen wie we waren en hoe we leefden. Maar papier is kwetsbaar — vocht, schimmel, brand en de tand des tijds vormen een constante bedreiging. Wat niet actief wordt beschermd, verdwijnt.

Digitalisering biedt uitkomst. Door documenten te scannen, indexeren en online te plaatsen worden ze tegelijk beschermd én voor iedereen toegankelijk. Wat vroeger alleen bereikbaar was voor de gespecialiseerde onderzoeker die naar een archief kon reizen, is nu raadpleegbaar voor iedereen — van een historicus in Jakarta tot een nazaat in Amsterdam die de sporen van zijn voorouders zoekt. Digitalisering democratiseert kennis en verbindt mensen met hun verleden, ongeacht waar ter wereld ze zich bevinden.

Nederlands-Indië: een bijzonder en kwetsbaar erfgoed

Voor de geschiedenis van Nederlands-Indië geldt dit in het bijzonder. Het koloniale tijdperk heeft een enorme papieren erfenis nagelaten: VOC-archieven, bestuurlijke verslagen, militaire documenten en persoonlijke correspondentie, verspreid over twee landen en meerdere continenten. In Indonesië beheert het Arsip Nasional Republik Indonesia (ANRI) een schat aan materiaal van onschatbare waarde — maar tropisch klimaat en beperkte middelen hebben hun sporen nagelaten op fragiele eeuwenoude folianten.

Het is precies hier dat initiatieven als het Philippus Corts Fonds van onmisbare betekenis zijn. In nauwe samenwerking met het ANRI digitaliseerde het fonds tussen 2011 en 2018 een omvangrijke selectie van zeventiende- en achttiende-eeuwse VOC-archieven, en maakte deze toegankelijk via de website sejarah-nusantara.anri.go.id.

Voor de Indische gemeenschap heeft deze digitalisering ook een persoonlijke dimensie. Deze documenten bevatten namen van voorouders, plaatsen waar families woonden, omstandigheden waaronder mensen leefden en stierven. Digitale toegankelijkheid maakt familiegeschiedenissen traceerbaar — iets wat jarenlang voorbehouden was aan wie de middelen had om naar een fysiek archief te reizen. Het Philippus Corts Fonds verbindt zo twee landen en meerdere generaties via de kracht van het gedigitaliseerde woord.

Van Corts Foundation naar Philippus Corts Fonds: continuïteit in een nieuw jasje

¬Een erfenis die begon met een legaat

De geschiedenis van het Philippus Corts Fonds begint bij één man: C.W. (Kees) Corts, geboren in 1920 op Sumatra in een Nederlandse doktersfamilie. In 1939 keerde hij terug naar Nederland voor zijn studie mijnbouw aan de TH Delft. De Tweede Wereldoorlog was een persoonlijke tragedie — zijn broer Philip werd door de bezetter geëxecuteerd. Die ervaring liet diepe sporen na. Kees Corts bleef zijn leven lang verbonden met de geschiedenis van Nederlands-Indië, en bij zijn overlijden liet hij een legaat na dat de basis zou vormen voor een bijzondere stichting.

The Corts Foundation werd opgericht in 2003 met dat nagelaten kapitaal. De belangstelling van Kees Corts voor de voormalige kolonie leidde in de jaren daarna tot de ondersteuning van een grote verscheidenheid aan projecten.

¬Twee baanbrekende projecten

De stichting profileerde zich met twee grootschalige initiatieven. Het eerste was het Digital Archive System at ANRI (DASA): een meerjaren project (2011–2018) uitgevoerd in nauwe samenwerking met het Arsip Nasional Republik Indonesia, om een selectie van de zeventiende- en achttiende-eeuwse VOC-archieven duurzaam te digitaliseren en online toegankelijk te maken via sejarah-nusantara.anri.go.id.

Het tweede project was Senshi Sosho: een initiatief waarbij delen van de Japanse stafwerken over de Tweede Wereldoorlog werden vertaald naar het Engels — baanbrekend werk van groot belang voor onderzoekers.

¬De overdracht in 2021

Na bijna twee decennia als zelfstandige stichting besloot het bestuur de stap te zetten naar institutionele inbedding. Op 1 juni 2021 beëindigde The Corts Foundation formeel haar activiteiten en droeg haar financiële middelen over aan de Vereniging KITLV. Het bestuur was ingenomen met de instemming van de ledenvergadering van KITLV, omdat het fonds daarmee kon profiteren van de uitgebreide kennis en ervaring van het instituut op het gebied van primaire bronnen — en het werk van de stichting voor de lange termijn werd veiliggesteld.

¬Het Philippus Corts Fonds vandaag

Het Philippus Corts Fonds heeft als taakstelling het preserveren, toegankelijk maken en onderzoeken van originele archiefbronnen in Indonesië en Nederland die betrekking hebben op de gedeelde geschiedenis van deze twee landen in de periode 1602–1949, met speciale aandacht voor de VOC en de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost-Azië.

Het fonds is actief en kent inmiddels vier subsidierondes. In de vierde ronde (2025) werden grants toegekend aan drie winnaars voor boekprojecten: een vertaling van een Maleisisch internerings-dagboek naar het Nederlands, een vertaling van een boek over de Amsterdamse School naar het Indonesisch, en een meertalige uitgave over een Nederlandse krijgsgevangene in Japan.

¬De consequenties van de overgang

Voordelen: De institutionele inbedding biedt stabiliteit, wetenschappelijke geloofwaardigheid en een gegarandeerde continuïteit. KITLV beschikt over een uniek netwerk van onderzoekers, een omvangrijke collectie en directe verbindingen met de Leidse Universiteitsbibliotheek.

Beperkingen: De slagkracht is kleiner geworden. Waar de Corts Foundation meerjaren-projecten van grote omvang kon financieren en uitvoeren, beperkt het huidige fonds zich tot relatief kleine grants van enkele duizenden euro’s.

Wat blijft: de missie. Het Philippus Corts Fonds houdt de verbinding levend tussen Nederland en Indonesië, tussen VOC-geschiedenis en oorlogserfgoed, tussen wetenschappelijk onderzoek en publieke toegankelijkheid. Klein in middelen, groot in intentie.

Wilt u meer weten over het werk van het Philippus Corts Fonds? Bezoek cortsfoundation.org en ontdek hoe eeuwenoude archieven weer tot leven worden gebracht.

↑↑ Naar boven

2. Sejarah Nusantara – Het DASA-project: VOC-archief Hoge Regering online

Een uniek venster op de vroegmoderne geschiedenis

Het Arsip Nasional Republik Indonesia (ANRI) bewaart ruim 2,5 kilometer aan archieven uit de vroegmoderne periode 1600–1800. Via de website Sejarah Nusantara kunnen onderzoekers en geïnteresseerden een selectie van de belangrijkste series online doorbladeren — meer dan 100.000 vermeldingen met duizenden verwijzingen naar personen, plaatsen, feiten en gebeurtenissen.

Sejarah Nusantara is de enige website op het internet waarop series gescande VOC-folianten uit het archief van het ANRI online te zien zijn. Het betreft scans uit het subarchief Hoge Regering, dat onderdeel is van het bredere VOC-archief naast subarchieven als de Notarissen, de Weeskamer en de Schepenbank.

Het hart van het archief: de Hoge Regering

De VOC-archieven in Indonesië bestaan uit twee grote secties, waarvan de belangrijkste het archief is van de Hoge Regering — het bestuurscollege van de Gouverneur-Generaal en de Raden van Nederlands-Azië, gevestigd in Kasteel Batavia. De Dagregisters van Kasteel Batavia vormen daarbinnen de rijkste bron. Ze weerspiegelen de voornaamste bezorgheden van de Hoge Regering: handel, personeel, financiën, scheepvaart en logistiek, maar ook politieke en diplomatieke aangelegenheden, rechtspraak en correspondentie met VOC-kantoren door heel Azië.

Het DASA-project: digitalisering als reddingsoperatie

Het ANRI en de Corts Foundation begonnen begin 2010 met de ontwikkeling van een digitaal historieproject. Na erkenning van TCF als internationale NGO ondertekenden beide partijen op 18 mei 2011 een Memorandum of Understanding, met als doel een digitaliseringsprogramma voor de fragiele VOC-archieven.

Het project was multidisciplinair van opzet: archivarissen, historici, ICT-specialisten en organisatiedeskundigen werkten samen. Het digitale archiefsysteem werd gebouwd op basis van internationale standaarden zoals OAIS, EAD, ISAD en Metamorfoze.

Het DASA-project leverde vijf grote doorzoekbare datasets op: 47.467 Realia-records op 332 delen resolutieboeken; 10.893 records voor de Plakaatboeken; en 117.390 Marginalia-records als toegang op 167 delen Dagregisters van Kasteel Batavia. Daarbij kwamen nog de Diplomatieke Brieven en het Corpus Diplomaticum.

Erfgoed voor twee landen

Sejarah Nusantara is meer dan een digitaliseringsproject. Het is een gedeeld erfgoed — van Nederland én Indonesië — dat via het internet toegankelijk is voor iedereen die de vroegmoderne geschiedenis van de archipel wil begrijpen.

Verken de archieven op: sejarah-nusantara.anri.go.id

↑↑ Naar boven

3. Diplomatieke correspondentie Azië–Batavia (17e–18e eeuw): brieven met Siam en andere vorsten

Een verloren schat teruggevonden

In de Dagregisters van Kasteel Batavia lagen verborgen wat historici later een unieke diplomatieke schat zouden noemen. Duizenden diplomatieke brieven werden aangetroffen in de gedigitaliseerde series: brieven die meer inzicht geven in de diplomatieke betrekkingen tussen inheemse vorsten en de Hoge Regering in Batavia. Deze index werd eind 2014 online geplaatst met een geografische visualisatie en een achttal bijbehorende artikelen.

Het project van de diplomatieke brieven was onderdeel van het DASA-project en resulteerde in artikelen over meer dan 4.300 brieven die gedurende decennia naar Batavia werden gezonden. De Nederlandse teksten zijn vertaald in het Indonesisch en Engels.

Vorsten uit heel Azië aan het woord

De diplomatieke correspondentie omvatte contacten met een opmerkelijk breed netwerk van heersers — van sultans en heersers in de Indonesische archipel tot het Koninkrijk Siam. Een goed voorbeeld van de complexe verhoudingen is beschreven in het artikel De Geveinsde Vrede over Ternate, dat de relatie tussen de VOC en de Sultan van Ternate in de 18e eeuw analyseert: formeel een verhouding tussen overheerser en vazal, maar in de praktijk ook een politiek-culturele dimensie van ere-medailles, protocol en rituele geschenkenuitwisseling.

De brieven met Siam: een apart project

De correspondentie met het Koninkrijk Siam was zo omvangrijk en historisch bijzonder dat de Corts Foundation er een afzonderlijke publicatie aan wijdde. De Nederlandse teksten zijn vertaald in het Indonesisch, Engels én het Thais. In de Harta Karun-reeks betreffen nummers 18 tot en met 28 alle Siamese correspondentie, daterend van 1641 tot 1769 — een aaneengesloten diplomatieke dialoog van meer dan een eeuw.

Wetenschappelijke betekenis

De brieven laten zien dat Aziatische vorsten geen passieve ontvangers waren van VOC-macht, maar actieve diplomatieke spelers die hun eigen agenda voerden, hun eigen taal schreven en hun eigen voorwaarden stelden. Dat perspectief — de stem van Azië in de VOC-archieven — is precies wat deze collectie zo uniek maakt.

Alle diplomatieke brieven zijn vrij beschikbaar via: sejarah-nusantara.anri.go.id/diplomatic-letters

↑↑ Naar boven

4. Senshi Sōsho: de Japanse officiële geschiedenis van de invasie van Nederlands-Indië

Een bronnenreeks die decennia verborgen bleef

Voor wie de Japanse kant van de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost-Azië wil begrijpen, is er één onmisbare bron: de Senshi Sosho — de officiële Japanse oorlogsgeschiedenisreeks. Het War History Bureau begon in oktober 1955 met de taak om een officieel verslag van de Japanse betrokkenheid in de Tweede Wereldoorlog te schrijven.

De 102 delen — het eerste gepubliceerd in 1966, het laatste in 1980 — omvatten 37 delen over het Keizerlijk Hoofdkwartier, 34 over de landmacht, 21 over de marine, negen over de luchtmacht en een chronologisch slotdeel. Alle delen waren uitsluitend in het Japans beschikbaar. Voor internationale onderzoekers bleef deze unieke bron daarmee decennialang nagenoeg ontoegankelijk.

De Corts Foundation als vertaalmotor

Het project van de Corts Foundation richtte zich op vertaling vanuit het Japans naar het Engels van die delen die relevant zijn voor de Japanse aanval op en bezetting van Nederlands Oost-Indië in de periode 1941–1945. Een centrale rol was weggelegd voor de staf van het Leiden University Office Tokyo (LUOT), in samenwerking met Japanse vertalers en onderzoekers.

Het resultaat was een indrukwekkende trilogie, alle drie uitgegeven bij Leiden University Press:

  • Deel 1 — De landmacht (2015): The Invasion of the Dutch East Indies — de Japanse landoperaties bij de verovering van de archipel.
  • Deel 2 — De marine (2018): The Operations of the Navy in the Dutch East Indies and the Bay of Bengal — inclusief de Slag in de Javazee vanuit Japans perspectief.
  • Deel 3 — De luchtmacht (2021): The Invasion of the South — de legerluchtmacht boven Noord- en Centraal-Sumatra.

Historische betekenis

De drie delen met gezamenlijk 1.900 pagina’s bieden een ongeëvenaard inzicht in de Japanse campagne om Zuidoost-Azië en de olievelden van de Indonesische archipel te veroveren — de grootste transoceanische landingsoperatie in de militaire geschiedenis van die tijd. De trilogie is van groot belang voor iedereen die de Japanse bezetting van Nederlands-Indië wil begrijpen vanuit een Japans militair perspectief.

Alle drie de delen zijn vrij te downloaden via Leiden University Scholarly Publications: hdl.handle.net/1887/3166200

↑↑ Naar boven

5. Oud Batavia: een standaardwerk eindelijk voor iedereen

1619 – 1919 – 2019: drie eeuwen in drie delen

In 2019 was het vierhonderd jaar geleden dat Batavia — en daarmee het latere Jakarta — definitief op de kaart werd gezet. Dit markante moment werd driehonderd jaar daarvoor, in 1919, ook al herdacht met de uitgave van een driedelige serie over Oud Batavia door het toenmalige Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.

Het werk was toevertrouwd aan Landsarchivaris Dr. F. de Haan. Wat begon als een beknopte jubileumuitgave groeide door de omstandigheden van de Eerste Wereldoorlog uit tot veel meer: de auteur zag zich de gelegenheid geopend om de overvloedige bescheiden over oud-Batavia volledig tot hun recht te laten komen. Het resultaat was een standaardwerk in drie delen, gepubliceerd in 1922–1923.

Een nieuwe digitale leven in 2019

De eerste editie uit 1922 is door de Corts Foundation opnieuw gescand, inclusief OCR-tekstherkenning, en volledig digitaal zichtbaar en doorzoekbaar gemaakt. Elk deel is afzonderlijk in PDF-formaat online te zien en vrij beschikbaar als download: deel 1 telt 567 pagina’s, deel 2 omvat 415 pagina’s en deel 3 beslaat 348 pagina’s.

Wat bevat het werk?

Oud Batavia is een encyclopedisch overzicht van de stad zoals die zich onder de VOC ontwikkelde: de stedenbouw, de bevolking, het bestuur, het sociale leven, de handel, de kerken, de forten en de buitenplaatsen. De illustraties zijn bijzonder: het derde deel bevat onder meer een afbeelding van het huis van G.G. Reinier de Klerk aan Molenvliet West, een gouden hangpenning vereerd aan G.G. Jacques Specx, en een originele emancipatiebrief uit 1712.

Betekenis voor het Indisch erfgoed

Door dit werk opnieuw te scannen en doorzoekbaar te maken heeft de Corts Foundation het toegankelijk gemaakt voor een nieuw publiek — van wetenschappers tot familieonderzoekers die de straten willen terugvinden waar hun voorouders liepen.

De drie delen zijn vrij te raadplegen via: cortsfoundation.org/nl/digitheek

↑↑ Naar boven

6. Praktische gids: toegang tot bronnen & subsidies aanvragen

Voor onderzoekers, familiehistorici en erfgoedprofessionals.

Deel 1 — Digitale bronnen vrij toegankelijk

Alle hieronder genoemde bronnen zijn gratis beschikbaar, zonder registratie, onder een Creative Commons-licentie.

VOC-archieven online — Sejarah Nusantara

De belangrijkste toegangspoort tot de gedigitaliseerde VOC-archieven van het ANRI in Jakarta is sejarah-nusantara.anri.go.id. Hier vindt u doorzoekbare datasets van de Hoge Regering van Batavia (1624–1812), waaronder de Dagregisters van Kasteel Batavia, Resolutieboeken, Plakaatboeken, Diplomatieke Brieven en het Corpus Diplomaticum.

De Digitheek — historische standaardwerken als PDF

Op cortsfoundation.org/nl/digitheek zijn tientallen rechtenvrije standaardwerken over Nederlands-Indië te downloaden of online te lezen:

  • Oud Batavia van F. de Haan (3 delen, 1922–1923) — encyclopedisch standaardwerk over de VOC-stad Batavia, volledig doorzoekbaar.
  • Priangan van F. de Haan (4 delen, 1910–1912) — de geschiedenis van de Preanger in West-Java.
  • Encyclopaedie van Nederlandsch Indië van D.G. Stibbe (9 delen, 1917–1940) — volledig doorzoekbare OCR-versie.
  • Corpus Diplomaticum Neerlando-Indicum (6 delen, 1907–1955) — diplomatieke contracten tussen de VOC en Aziatische vorsten.
  • De opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indië (14 delen, 1862–1888).
  • Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog van Dr. L. de Jong (delen 11a, 11b en 11c).

Senshi Sosho — Japanse oorlogsgeschiedenis

De drie Engelse vertalingen zijn als open access PDF vrij te downloaden via Leiden University Scholarly Publications (hdl.handle.net/1887/3166200).

Deel 2 — Subsidie aanvragen bij het Philippus Corts Fonds

Wat is het fonds?

Het Philippus Corts Fonds is een bij KITLV ondergebracht fonds op naam, van waaruit subsidies worden verleend aan projecten die een relatie hebben met het voormalige Nederlands-Indië, in de periode 1602–1949, met speciale aandacht voor de VOC en de Tweede Wereldoorlog in Azië.

Wie kan aanvragen?

Studenten en onderzoekers werkzaam in Nederland, of gezamenlijke Nederlands-Indonesische teams, die wetenschappelijk onderzoek verrichten in collecties in Nederland en/of Indonesië. Concreet: studenten in de MA- of PhD-fase, of gepromoveerden in een relevant vakgebied.

Wat wordt ondersteund?

Het fonds kent drie typen subsidies: onderzoeksondersteuning, publicatiesubsidie en vertaalsubsidie. Grants variëren van enkele duizenden euro’s tot maximaal circa €7.500.

Wat moet de aanvraag bevatten?

  • Omschrijving van het onderzoek inclusief planning en begroting (max. 2.000 woorden).
  • Argumentatie van het belang van publicatie of vertaling.
  • Kort cv van de aanvrager(s).
  • Aanbevelingsbrief van een wetenschapper die het project begeleidt.
  • Antwoord op: doelstelling (SMART), wetenschappelijk én sociaal belang, doelgroepen, taal van eindproducten, verspreiding, en overige financieringsbronnen.

Waar en wanneer indienen?

Aanvragen sturen aan dr. Sikko Visscher, secretaris PCF, via kitlv@kitlv.nl, onder vermelding van: Philippus Corts Fonds. Deadline doorgaans in december, toekenningen in februari daaropvolgend.

Praktische tips voor een kansrijke aanvraag

Een sterke aanvraag combineert wetenschappelijke relevantie met publieke toegankelijkheid. Projecten met een gezamenlijk Nederlands-Indonesisch karakter scoren extra sterk. Zorg voor een heldere begroting en een geloofwaardige aanbevelingsbrief. Houd het realistisch: de bescheiden omvang van de grants vraagt om een projectopzet die ook met een beperkt budget tot een concreet eindresultaat leidt.

↑↑ Naar boven

7. Conclusie: de blijvende erfenis van gedeelde geschiedenis

Van stichting naar fonds: blijvende digitale toegankelijkheid

Wat begon als het persoonlijke legaat van één man — Kees Corts, geboren op Sumatra, gevormd door de Tweede Wereldoorlog — is uitgegroeid tot een van de meest concrete bijdragen aan de digitale ontsluiting van het Nederlands-Indisch erfgoed. De Corts Foundation bouwde in twee decennia een indrukwekkend oeuvre op: honderdduizenden gedigitaliseerde archiefdocumenten, drie baanbrekende Japanse oorlogsvertalingen, diplomatieke correspondentie van Aziatische vorsten, en standaardwerken als Oud Batavia en de Encyclopaedie van Nederlandsch Indië — allemaal vrij toegankelijk, voor iedereen, overal ter wereld.

De overgang in 2021 van zelfstandige stichting naar een fonds bij KITLV betekende het einde van grootschalige projecten, maar geenszins het einde van de missie. Het Philippus Corts Fonds financiert tot op de dag van vandaag gerichte projecten: vertalingen, publicaties, bronnenonderzoek. Klein in middelen, groot in intentie. De digitale erfenis van de stichting blijft volledig online en toegankelijk — dat is misschien wel de mooiste vorm van continuïteit: het werk spreekt voor zichzelf.

Waarom deze bronnen essentieel zijn voor Indische identiteit en geschiedenisonderwijs

De urgentie van dit erfgoed reikt verder dan academische nieuwsgierigheid. Uit raadplegingen onder de Indisch-Molukse gemeenschap komt als rode draad naar voren dat er in de Nederlandse samenleving een groot gebrek is aan historische kennis over de geschiedenis van Nederlands-Indië. Jongeren weten niet waarom er op 15 augustus wordt gevlagd, en hebben nooit van de Birma-spoorweg gehoord.

Digitale archieven als Sejarah Nusantara en de Digitheek van de Corts Foundation zijn in dit licht geen luxe maar een noodzaak. Ze maken het mogelijk dat een leraar in Utrecht een origineel VOC-document laat zien in de klas. Dat een kleinkind in Den Haag de naam van zijn grootvader terugvindt in een achttiende-eeuws register. Dat een Indonesische onderzoeker in Jakarta toegang krijgt tot bronnen die jarenlang alleen fysiek raadpleegbaar waren.

De gedeelde geschiedenis van Nederland en Indonesië is complex, meerstemmig en soms pijnlijk. Maar ze is ook rijk, fascinerend en diep menselijk — zichtbaar in elke diplomatieke brief van een Siamese vorst, in elk dagregister van Kasteel Batavia, in elk persoonlijk document dat een naam draagt van iemand die daar leefde, leed en liefhad. Die geschiedenis verdient het om bewaard, ontsloten en doorgegeven te worden. Het Philippus Corts Fonds en de nalatenschap van de Corts Foundation doen precies dat.

Heeft u dit artikel waardevol gevonden? Deel het met iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis van Nederlands-Indië.

Bekijk meer Indische archieven en bronnen:

Digitale VOC-archieven: https://sejarah-nusantara.anri.go.id

Digitheek standaardwerken: https://www.cortsfoundation.org/nl/digitheek

Subsidies aanvragen: https://www.verenigingkitlv.nl/philippus-corts-fonds/

Corts Foundation: https://www.cortsfoundation.org/nl/

Indisch Museum: https://indischmuseum.com