BLOG — aflevering 2
Fiep Westendorp
Jip en Janneke, Pluk van de Petteflet, Otje, Pim en Pom: vrijwel elke Nederlander is met deze figuren opgegroeid, zonder zich altijd te realiseren wie ze tekende. Fiep Westendorp (1916–2004) groeide vanaf de jaren vijftig uit tot de populairste illustrator van Nederland, met haar tekeningen bij de verhalen van Annie M.G. Schmidt. Wat haar werk voor deze rubriek interessant maakt, is niet alleen de herkenbaarheid van haar stijl, maar de technische discipline die eraan voorafging: een stijl die zo moeiteloos oogt, is meestal het resultaat van een lang proces van weglaten.
Van zoekende hand naar silhouet
Westendorp wist al vroeg dat ze illustrator wilde worden. Ze studeerde aan de Koninklijke School voor Kunst, Techniek en Ambacht in Den Bosch — als enige vrouwelijke student — en vervolgens aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Rotterdam. In haar vroegste schetsboeken, die in de tentoonstelling te zien zijn, is een zoekende, realistische hand te herkennen — een tekenstijl die nog ver af staat van de strakke, herkenbare lijn die we nu met haar associëren.
Die ontwikkeling naar eenvoud was deels een artistieke keuze, maar ook een technische noodzaak. Na de oorlog vestigde Westendorp zich in Amsterdam en werkte ze veel voor Het Parool, met name voor de Vrouwenpagina. De beperkingen van de toenmalige druktechniek en de smalle kolommen van een krantenpagina dwongen haar tot eenvoud: geen ruimte voor fijne arcering of overbodig detail, alleen wat een lijn op klein formaat nog leesbaar kon overbrengen. Uit die beperking ontstond precies de heldere grafische vormentaal waar ze beroemd om werd — krachtige lijnen, een minimum aan details, en toch een figuur die direct een karakter, een stemming, een beweging laat zien.
Materiaalkeuze als sturingsmiddel
Technisch gezien werkte Westendorp aanvankelijk vooral met Oost-Indische inkt en collage — media die zich lenen voor harde, besliste lijnen en weinig ruimte laten voor twijfel achteraf. Later in haar carrière breidde ze haar palet uit met plakkaatverf en aquarel, waarmee ze verfijnder kon werken en meer kleur en nuance kon toevoegen aan haar figuren. Die verschuiving is in de tentoonstelling goed te volgen: van het strenge zwart-wit van de vroege Jip en Janneke-tekeningen naar de kleurrijkere latere illustraties.
Wat de tentoonstelling bijzonder maakt, is dat niet alleen het eindresultaat te zien is, maar ook het proces ernaartoe: geschrapte lijnen, correcties en aantekeningen op de originele tekeningen zijn allemaal bewaard gebleven. Daaruit blijkt hoe precies en geduldig Westendorp te werk ging om tot een figuur te komen die met een minimum aan lijnen een maximum aan karakter uitdrukt — vrolijk, koppig of een tikje verdrietig, met slechts een paar streken.
Compositie: wat je weglaat, bepaalt wat je ziet
Waar het bij Inez & Vinoodh (de vorige aflevering van deze rubriek) draaide om het toevoegen van laagjes — digitale manipulatie die een beeld construeert dat niet bestond — draait het bij Westendorp om het tegenovergestelde: een compositie die ontstaat door voortdurend weg te laten. Beide benaderingen bewijzen hetzelfde punt vanuit een andere hoek: techniek in de beeldende kunst gaat zelden over wat een medium toevoegt, maar vaker over de keuzes die een kunstenaar bewust maakt binnen de grenzen van dat medium — of die grens nu een drukpers is uit de jaren vijftig, of een digitale werkbank uit de jaren negentig.
Praktisch
De tentoonstelling Fiep Westendorp is te zien van 19 juni tot en met 13 september 2026 in het Rijksmuseum, Amsterdam. Ruim 150 originele tekeningen zijn verdeeld over twee zalen, van vroege schetsboekpagina’s tot iconische illustraties. Meer informatie en tickets via de website van het Rijksmuseum: …/tentoonstellingen/fiep-westendorp
≈¦≈ ≈¦≈ ≈¦≈