Restauratietechniek: wat röntgenonderzoek onthult over een schilderij

BLOG — AFLEVERING 8
Over de onzichtbare lagen onder de verf: veranderde plannen, hergebruikte doeken en wat restaurateurs eruit leren.

Voordat restaurateurs een schilderij behandelen, willen ze weten wat zich onder de verf bevindt. Een van de oudste hulpmiddelen daarvoor is röntgenonderzoek. Het laat zien wat het oog niet ziet: de constructie van het doek, veranderde plannen van de schilder en soms een heel ander schilderij eronder. Een actueel voorbeeld is De Nachtwacht in het Rijksmuseum, waar onderzoek met röntgenstraling de basis vormde voor de restauratie die nu (21nov26) bezig is.

Bron afbeeldingen: Operation Night Watch to start at the Rijksmuseum – Rijksmuseum

Hoe een röntgenfoto van een schilderij werkt

Wilhelm Conrad Röntgen ontdekte röntgenstraling in 1895.1 De kern van de methode is sindsdien niet veranderd: een bron zendt röntgenstraling door het voorwerp op een gevoelige film of digitale plaat. Materialen die de straling doorlaten blijven donker, dichte materialen die haar absorberen worden wit.1 Bij een schilderij zijn dat vooral verfsoorten met veel metaal. Loodwit komt helderwit in beeld, terwijl verf op basis van organische kleurstoffen, zoals alizarinerood en indigo, vrijwel transparant wordt.1 Ook de houten spieramen, de metalen nageltjes en de weving van het doek zijn zichtbaar. De methode is niet destructief: het schilderij blijft ongemoeid.1

Het skelet van een schilderij

Daardoor vertelt een röntgenfoto veel over de drager. Bij Vermeer zijn de draaddikte, de draaddichtheid en het weefsel van het doek te zien, evenals de golvingen langs de rand die ontstaan doordat het doek is opgespannen (in het Engels cusping).2 Dat helpt bij het vaststellen van het oorspronkelijke formaat. Bij Gezicht op Delft zijn die golvingen aan alle vier de zijden aanwezig, wat erop wijst dat het formaat niet is veranderd. Bij Diana en haar nimfen ontbreken ze aan de rechterkant. Een restauratie in 1999–2000 bevestigde dat het doek was ingekort: er bleek zo’n twaalf centimeter af te zijn.2

Zelfs een speldenprik is zichtbaar. In zeventien schilderijen van Vermeer is bij het verdwijnpunt een gaatje gevonden. Dat wijst erop dat hij daar een pen plaatste met een met krijt bestreken touwtje om de perspectieflijnen te trekken. Op een röntgenfoto verschijnt zo’n gaatje meestal als donkere stip.2

Veranderde plannen zichtbaar maken

Het grootste voordeel is dat een röntgenfoto laat zien hoe een compositie is ontstaan. Vermeer, die op zijn doeken zo rustig oogt, bleek zijn composities tijdens het schilderen aan te passen. In Gezicht op Delft vergrootte hij de weerspiegeling van de torens van de Rotterdamse Poort en schilderde hij een extra man naast twee vrouwen weg. In Slapende meid stonden oorspronkelijk een man met een breedgerande hoed en een hond; daarvoor kwamen een spiegel en een stoel in de plaats. Volgens kunsthistoricus Arthur Wheelock blijft de kijker daardoor zonder duidelijke verklaring voor de stemming van de vrouw.2

Rembrandts schets onder De Nachtwacht

Bij Rembrandt zijn de grenzen van de gewone röntgenfoto goed te zien: zijn grondlagen met kwarts komen er nauwelijks op te staan.2 Het Rijksmuseum zette voor Operatie Nachtwacht, dat in 2019 begon, een breed pakket aan technieken in. Daaronder was macro-röntgenfluorescentie, kortweg macro-XRF.3

Die techniek werkt anders dan een röntgenfoto. Een röntgenfoto meet hoeveel straling door het schilderij heen komt. Bij röntgenfluorescentie wordt de verf met röntgenstraling aangeslagen en wordt gemeten welke straling de atomen daarop uitzenden. Die is specifiek voor elk chemisch element, zodat bijvoorbeeld lood of kwik afzonderlijk in kaart kan worden gebracht.7 Om het hele doek te scannen waren volgens het museum 56 scans van elk 24 uur nodig. Daarin zijn onder meer calcium, ijzer, kalium en kobalt te herkennen. Uit de verdeling van de elementen is af te leiden welke pigmenten zijn gebruikt, en de scans kunnen ook onderliggende veranderingen in de compositie tonen.3

In december 2021 maakte het museum bekend dat onder de verf een voorbereidende schets was ontdekt. Rembrandt gebruikte voor die ruwe schets beige verf met veel krijt, op een bruine ondergrond met kwarts. Bij geen enkel ander schilderij van hem is tot nu toe een voorbereiding met dit soort verf gevonden.4 Er waren al tientallen pentimenti (aanpassingen van de schilder zelf) bekend, en de scans voegden er nieuwe aan toe. De veren op de helm van Claes van Cruijsbergen werden overschilderd, de beenstand van Rombout Kemp werd gewijzigd, er zijn aanwijzingen voor een extra zwaard en Rembrandt had oorspronkelijk meer speren boven de compagnie aangeduid.4

Ook Rembrandts beroemde impasto kreeg uitleg. Voor de dik opgebrachte partijen in de mantel van Willem van Ruytenburch gebruikte hij arseen houdende verf, en het museum slaagde er voor het eerst in zijn impastoverf na te maken met loodwit, lijnolie en eiwit.4

Een schilderij onder een schilderij: Van Gogh

Van Gogh hergebruikte vaak het doek van een verlaten schilderij. Deskundigen schatten dat ongeveer een derde van zijn vroege werk een andere compositie verbergt.7 Op een gewone röntgenfoto van Patch of Grass (Parijs, 1887, Kröller-Müller Museum) was alleen vaag een hoofd te zien, te onduidelijk om iemand te herkennen.6 In 2008 scande een Europees team het doek met synchrotronstraling in Hamburg. Over twee dagen werd een gebied van 17,5 bij 17,5 centimeter in kaart gebracht.7 Kwik (uit het rode pigment cinnaber), antimoon (in Napelsgeel) en zink (zinkwit) tekenden het gezicht af. Daaruit kon een benaderende kleurreconstructie worden gemaakt, met ogen, neus, mond en kin.6

Het hoofd past bij een reeks kopstudies uit Nuenen uit de winter van 1884–85. De onderzoekers suggereren dat Van Gogh het portret van een Brabantse boerin na ruim twee jaar Parijs hopeloos ouderwets vond en overschilderde met een kleurrijk bloemstuk.6

Van onderzoek naar behandeling

Het doel van al dat onderzoek is een behandelplan.3 Bij De Nachtwacht begon na vijf jaar onderzoek de restauratie. Onder een microscoop verwijderen restauratoren de oude vernis, voor de ogen van bezoekers in een glazen ruimte.5

De onderzoeksresultaten verklaren ook waarom dat voorzichtig moet. Het museum meldt dat het zeer waarschijnlijk is dat het verwijderen van vernis in het verleden op sommige plekken verf heeft opgelost. En de witte waas bij de hond bleek niet, zoals eerst gedacht, het gevolg van kristalvorming in de verf. Slijtage heeft de lichte schets eronder meer aan het oppervlak gebracht, zodat de contouren van de hond lichter zijn dan Rembrandt bedoelde.4

Wat een röntgenfoto niet laat zien

Ook röntgenonderzoek heeft grenzen. Er registreert maar een beperkt aantal pigmenten: aardpigmenten, organische pigmenten, koperhoudende pigmenten en zwarten blijven in meer of mindere mate transparant.2 Een röntgenfoto lezen vraagt bovendien kennis van de materialen van de schilder en een zorgvuldige vergelijking met het schilderij zelf.2 Daarom combineren musea de methode met andere technieken, zoals röntgenfluorescentie bij Van Gogh.6

Waarom dit een techniekverhaal is

In de eerdere afleveringen ging het steeds over werkwijzen die een beeld bepalen. Röntgenonderzoek laat zien wat er is weggewerkt. Bij De Kooning (aflevering 6) blijven de correcties zichtbaar. Bij Rembrandt, Vermeer en Van Gogh zijn ze overschilderd, en zonder röntgenonderzoek zouden we ze niet kennen. Het laat zien dat een meesterwerk het eindpunt is van een zoektocht. Het Rijksmuseum zegt het zelf: we zien Rembrandt zoeken naar de juiste compositie.4

Praktisch

De Nachtwacht is te zien in het Rijksmuseum, Museumstraat 1 in Amsterdam, dagelijks van 9 tot 17 uur. Volgens de website van het museum is op dit moment (21nov26) het verwijderen van de oude vernis aan de gang, zichtbaar in een speciaal ontworpen glazen ruimte.5
Meer over Operatie Nachtwacht:
https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/operation-night-watch
Het onderzoek naar de verborgen vrouw onder Patch of Grass, met afbeeldingen van de reconstructie:
https://photon-science.desy.de/research/research_highlights/archive/visualizing_a_lost_painting_by_vincent_van_gogh/index_eng.html

Bronnen

Alle bronnen zijn geraadpleegd en getest op 21 november 2026. Een deel is Engelstalig. Het artikel is een eigen bewerking; teksten zijn geparafraseerd en vrij vertaald.

[1]      Saint Louis Art Museum, “Radiography can reveal hidden layers within an artwork”, 28 juni 2024. https://www.slam.org/blog/radiography-can-reveal-hidden-layers-within-an-artwork/

[2]      RKD Studies, “Counting Vermeer”, hoofdstuk 2.5 “X-rays and Vermeer’s painting technique”. https://countingvermeer.rkdstudies.nl/2-the-use-of-x-radiographs-in-the-study-of-paintings/25-x-rays-and-vermeers-painting-technique/

[3]      Rijksmuseum, persbericht “Operation Night Watch to start at the Rijksmuseum”, 10 december 2019. https://www.rijksmuseum.nl/en/press/press-releases/operation-night-watch-to-start-at-the-rijksmuseum

[4]      Rijksmuseum, persbericht “Preparatory sketch discovered beneath The Night Watch”, 7 december 2021. https://www.rijksmuseum.nl/en/press/press-releases/preparatory-sketch-discovered-beneath-the-night-watch

[5]      Rijksmuseum, “Operation Night Watch”. https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/operation-night-watch

[6]      J. Dik e.a. (TU Delft, Universiteit Antwerpen, Kröller-Müller Museum, DESY), “Visualizing a Lost Painting by Vincent van Gogh using X-ray Fluorescence Mapping”, DESY Photon Science. https://photon-science.desy.de/research/research_highlights/archive/visualizing_a_lost_painting_by_vincent_van_gogh/index_eng.html

[7]      Science 2.0, “Synchrotron Radiation Technique Reveals ‘Hidden’ Van Gogh Painting” (persbericht TU Delft, Universiteit Antwerpen en DESY), 29 juli 2008. https://science20.com/news_releases/synchrotron_radiation_technique_reveals_hidden_van_gogh_painting